Archive for February 2011

Γιατί τα σύννεφα έχουν διαφορετικά σχήματα;

IMAGE: BERNARD MUHR

Με δυο λόγια, το σχήμα των νεφών περιγράφει το χρονικό της δημιουργίας τους. Τα σύννεφα δημιουργούνται όταν ψύχεται ο αέρας. Καθώς ο ψυχρός αέρας περιέχει λιγότερους υδρατμούς απ’ ό,τι ο θερμός, οι πλεονάζοντες υδρατμοί μετατρέπονται σε σταγονίδια, που αργά αργά πέφτουν στη γη μέσω του αέρα.

Για τα περισσότερα σύννεφα, η ψύξη είναι αποτέλεσμα της ανοδικής πορείας του αέρα σε επίπεδα όπου η πίεση είναι χαμηλότερη και επομένως η θερμοκρασία πέφτει. Η ταχύτητα ανόδου του αέρα καθορίζει το σχήμα των νεφών. Αν η ταχύτητα είναι μεγάλη, τότε δημιουργούνται νέφη-σωρείτες, που θυμίζουν λευκά κουνουπίδια με μαύρη βάση και ξεχωρίζουν για το ύψος τους παρά για το πλάτος τους. Αν η ταχύτητα ανόδου είναι μικρή –συχνά πάνω από μεγάλες εκτάσεις και σε συνδυασμό με την κίνηση μιας θερμότερης αέριας μάζας που «γλιστρά» πάνω από μια ψυχρότερη–, τότε έχουμε πολλά μικρά σταγονίδια που δημιουργούν νέφη-στρώματα. Πρόκειται για σκοτεινότερα και αρκετά απλωμένα σύννεφα, που εκτείνονται στον ουρανό σε οριζόντιες πεπλατυσμένες στρώσεις.

Το σχήμα κάθε τύπου νέφους αποτυπώνει και την επίδραση της θερμοκρασίας της επιφάνειας πάνω από την οποία κινήθηκε ο αέρας.

Ψηλά στην ατμόσφαιρα ο αέρας είναι αλλού σταθερός και αλλού ασταθής, ανακόπτοντας έτσι ή ενισχύοντας, κατά περίπτωση, τα ανοδικά ρεύματα. Επομένως, το σχήμα των νεφών προσδιορίζεται γενικά από τη θερμοκρασία και την ανοδική κίνηση του αέρα.

Από πού προέρχεται το γλυκό νερό;

IMAGE: CLAUS LUNAU

Το γλυκό νερό δημιουργείται όταν εξατμίζεται το θαλασσινό νερό και στη συνέχεια υγροποιείται και πάλι υπό μορφή σταγονιδίων. Όταν εξατμίζεται, το νερό μεταπηδά από την υγρή του μορφή στην αέρια (υδρατμοί). Κατά τη διαδικασία αυτή, όμως, το αλάτι δεν περνά σε αέρια μορφή. Ψηλά στην ατμόσφαιρα, οι υδρατμοί, λόγω των ανοδικών ψυχρών αέριων ρευμάτων, συμπυκνώνονται σε μικρά σταγονίδια γλυκού νερού και γίνονται σύννεφα. Τα σύννεφα, στη συνέχεια, απελευθερώνουν αυτά τα σταγονίδια με τον υετό – βροχή, χαλάζι ή χιόνι. Το μεγαλύτερο ποσοστό του υετού πέφτει στη θάλασσα, αλλά ένα μέρος του πέφτει στην ξηρά. Αυτό το τελευταίο μπορεί είτε να εξατμιστεί και πάλι στην ατμόσφαιρα είτε να φτάσει στο υπέδαφος, δημιουργώντας υπόγεια ύδατα, λίμνες και ποτάμια, απ’ όπου και ρέει ξανά προς τη θάλασσα.

Όλος αυτός ο κύκλος εξάτμισης, υγροποίησης, υετού, υπογειοποίησης και επιστροφής στη θάλασσα αποκαλείται κύκλος του νερού. Το γλυκό νερό αποτελεί το 2,7% περίπου του συνολικού νερού του πλανήτη. Το μεγαλύτερο μέρος του, το 2%, είναι πάγος και παγετώνες. Οι λίμνες αντιστοιχούν μόλις σε 0,009%, τα ποτάμια σε 0,00001%, ενώ ένα 0,7% περίπου είναι τα υπόγεια ύδατα, οι υδρατμοί της ατμόσφαιρας και η υγρασία του εδάφους.

Πώς προέκυψε το κιλό;

Το χιλιόγραμμο είναι το βάρος ενός πρωτοτύπου από πλατίνα και 10% ιρίδιο το οποίο φυλάσσεται στο Παρίσι. IMAGE: AFP / SCANPIX

Το κιλό, ή καλύτερο το χιλιόγραμμο, είναι μια θεμελιώδης μονάδα του Διεθνούς Συστήματος Μονάδων.

Ένα κιλό έχει χίλια γραμμάρια. Το γραμμάριο ως μονάδα μέτρησης προσδιορίστηκε για πρώτη φορά το 1795 στο Παρίσι, ως το βάρος μιας ποσότητας νερού που γεμίζει έναν κύβο με πλευρές μήκους ενός εκατοστού και υπό θερμοκρασία 40C. Κατ’ αυτό τον τρόπο, το κιλό προσδιορίστηκε ως το βάρος ενός λίτρου νερού.

Ωστόσο, δεν ήταν εύκολο να γίνουν ακριβείς μετρήσεις με ένα πρωτότυπο βασισμένο στο νερό. Το 1799, καθιερώθηκε ένας νέος τρόπος προσδιορισμού, με βάση την πλατίνα. Αργότερα, το 10% της πλατίνας αντικαταστάθηκε από το στοιχείο ιρίδιο.

Πώς βγήκε η φράση «Πράσινα Άλογα»;

Η φράση σημαίνει τερατολογίες, υπερβολές. Προέρχεται από τη φράση πράσσειν άλογα – όπου πράσσειν το απαρέμφατο του ρήματος πράσσω (= πράττω, κάνω) και άλογα τα χωρίς λογική.

Κατά την αρχαιότητα, το άλογα χρησιμοποιούνταν για τα ζώα του στρατεύματος, σε αντιδιαστολή με τα έλλογα όντα, τους στρατιώτες. Και επειδή τα ζώα του στρατεύματος ήταν συνήθως ίπποι, οι δύο λέξεις (ίπποι – άλογα) τελικά ταυτίστηκαν.

Πώς υπολογίζουμε τη μάζα του Ήλιου;

Για να υπολογίσουμε τη μάζα του Ήλιου, πρέπει να γνωρίζουμε την ταχύτητα της Γης και την από-στασή της από τον Ήλιο. IMAGE: SPL / FOCI

Οι αστρονόμοι μπορούν να υπολογίσουν τη μάζα του Ήλιου παρατηρώντας απλώς την τροχιά της Γης, και συγκεκριμένα την απόστασή της από τον Ήλιο και την ταχύτητα περιφοράς της γύρω από αυτόν.

Επειδή η τροχιά της Γης είναι ελλειπτική, χρησιμοποιούμε τη μέση απόσταση της Γης από τον Ήλιο, γνωστή ως Αστρονομική Μονάδα, που ισούται με περίπου 150 εκατομμύρια χιλιόμετρα. Με βάση αυτή, μπορούμε να υπολογίσουμε τη μέση απόσταση που διανύει η Γη σε ένα χρόνο, όταν και συμπληρώνει μια περιφορά γύρω από τον Ήλιο. Αυτή η απόσταση είναι περίπου 940 εκατομμύρια χιλιόμετρα.

Γνωρίζοντας και την ακριβή διάρκεια του γήινου έτους, μπορούμε τώρα να υπολογίσουμε την ταχύτητα με την οποία η Γη περιφέρεται γύρω από τον Ήλιο και η οποία είναι 30 χιλιόμετρα το δευτερόλεπτο – περίπου 107.000 χιλιόμετρα την ώρα. Αυτή η ταχύτητα καθορίζεται ακριβώς από τη βαρυτική έλξη του Ήλιου.

Τώρα πρέπει να κάνουμε υπολογισμούς προς τα πίσω. Με βάση την ταχύτητα της Γης και την απόστασή της από τον Ήλιο, μπορούμε να υπολογίσουμε τη δύναμη της βαρυτικής έλξης που ασκεί ο Ήλιος στη Γη. Κατόπιν, με τη βοήθεια του νόμου του Νεύτωνα, μπορούμε να βρούμε απευθείας τη μάζα του Ήλιου, που είναι περίπου 2 x 1030 κιλά.

Με παρόμοιο τρόπο, μπορούμε να υπολογίσουμε τη μάζα της Γης μελετώντας την κίνηση της Σελήνης γύρω από τη Γη και επίσης τη μάζα των υπόλοιπων πλανητών του ηλιακού μας συστήματος και συγκεκριμένα όσων εξ αυτών έχουν δορυφόρους – ευτυχώς έχουν οι περισσότεροι.

Απομένουν η Αφροδίτη και ο Ερμής, που δεν έχουν δορυφόρους. Ο προσδιορισμός της μάζας τους ήταν μια δύσκολη υπόθεση. Έπρεπε να μπούμε στη διαστημική εποχή, όταν διαστημοσυσκευές πέρασαν από μπροστά τους, για να βρούμε τις ακριβείς τιμές της μάζας των δύο αυτών πλανητών. Μέχρι τότε, οι αστρονόμοι επινοούσαν διάφορες εξαιρετικά πολύπλοκες μεθόδους και μετρούσαν την πολύ ασθενή επίδραση που έχει η Αφροδίτη και ο Ερμής στους κοντινούς τους πλανήτες – τη Γη, για παράδειγμα.

Γιατί γκριζάρουν οι κρόταφοί μας;

Οι τρίχες του σώματός μας παράγουν χρώμα για περιορισμένο αριθμό ετών. Αυτή η περίοδος είναι γενετικά προσδιορισμένη και ποικίλλει ανάλογα με τη θέση της τρίχας.

Κάθε τρίχα δημιουργείται σε ένα τριχοθυλάκιο, που δεν είναι παρά μια ομάδα κυττάρων του δέρματος, διαφόρων τύπων. Μια τρίχα του κεφαλιού έχει κατά κανόνα έναν κύκλο ζωής δύο έως έξι ετών, μετά πέφτει, και το τριχοθυλάκιο αρχίζει να δημιουργεί μια καινούργια τρίχα. Τις πρώτες δέκα φορές όλα πάνε μια χαρά, αλλά από κει και πέρα αρχίζουν τα προβλήματα.

Αυτό σημαίνει είτε ότι το τριχοθυλάκιο είναι πλέον άχρηστο και δεν μπορεί να δημιουργήσει νέα τρίχα είτε ότι έχουν καταστραφεί τα εξειδικευμένα κύτταρα, τα μελανοκύτταρα, που παράγουν τη χρωστική ουσία μελανίνη. Όσο προχωρά η φθορά των μελανοκυττάρων, τόσο τα μαλλιά γκριζάρουν, μέχρι που ασπρίζουν τελείως, όταν πια δεν τροφοδοτούνται καθόλου με μελανίνη.

1.000 άνθρωποι πέθαναν στην πρεμιέρα του Κολοσσαίου

Στα εγκαίνια του Κολοσσαίου, το 80 μ.Χ. οι πανηγυρισμοί διήρκεσαν 100 ημέρες. Περισσότεροι από 1.000 άνθρωποι και 9.000 ζώα θανατώθηκαν προς τέρψη των 50.000 περίπου θεατών. Το τεράστιο αμφιθέατρο λειτούργησε σχεδόν 450 χρόνια, πριν ρίξει αυλαία το 523. Η τελευταία παράσταση ήταν ένα σόου με ζώα.

Το πρώτο φωτοτυπικό ήταν προσάναμμα

Όλα τα μοντέλα του ημιαυτόματου φωτοτυπικού μηχανήματος Xerox 914 βγήκαν στην αγορά το 1959, στις ΗΠΑ. Το φωτοτυπικό ζύγιζε 500 κιλά. Εκτός όμως από βαρύ ήταν και εύφλεκτο. Γι’ αυτό συνοδευόταν από ένα μικρό πυροσβεστήρα.

Η σύφιλη αντιμετωπιζόταν με υδράργυρο

Επί αιώνες το δηλητηριώδες αυτό βαρύ μέταλλο χρησιμοποιούνταν για τη θεραπεία της σεξουαλικής νόσου της σύφιλης. Αλειφόταν στο δέρμα ή χορηγούνταν με τη μορφή χαπιού ή ένεσης. Μάλιστα, το 16ο-17ο αιώνα οι ασθενείς εισέπνεαν ατμούς υδραργύρου. Η θεραπεία υπήρξε ελάχιστα αποτελεσματική, οι παρενέργειες όμως πολλές.

Αιχμάλωτοι πολέμου είχαν τράπουλες με χάρτες

Το Β΄ Παγκόσμιο πόλεμο οι βρετανικές μυστικές υπηρεσίες ανέπτυξαν τις μεθόδους να κρύβουν τα πάντα: από μαχαίρια και πυξίδες μέχρι κουμπιά, χτένες και πένες. Μάλιστα, μέσω του Ερυθρού Σταυρού, πολλά από αυτά κατέφθαναν ακόμη και σε αιχμαλώτους πολέμου σε στρατόπεδα της Γερμανίας.

Η επιφάνεια των φύλλων της τράπουλας μπορούσε να αφαιρεθεί σαν αυτοκόλλητο, με κρυμμένους από κάτω χάρτες που προορίζονταν για την απόδραση των αιχμαλώτων.

Οι μυστικές υπηρεσίες ωστόσο δεν περιορίστηκαν στις τράπουλες. Κατασκεύαζαν και επιτραπέζια παιχνίδια με κρυμμένους χάρτες.