Φρίντχοφ Νάνσεν: Ένα πρόσωπο που δίνει αξία στο Βραβείο

της Αγγέλικας Σαπουνά

Στα ψιλά των εφημερίδων πέρασε η είδηση της απονομής του Βραβείου Νάνσεν 2016 «για εξέχον έργο υπέρ βιαίως εκτοπισθέντων πληθυσμών» από την Ύπατη Αρμοστεία του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες, σε δυο ελληνικές εθελοντικές οργανώσεις:

  • στην Ελληνική Ομάδα Διάσωσης, η οποία διεξάγει επιχειρήσεις διάσωσης προσφύγων στη θάλασσα, και
  • στην Αλληλεγγύη Λέσβου, οργάνωση που εδρεύει στις πρώην «Κατασκηνώσεις ΠΙΚΠΑ» και η οποία περιέθαλψε χιλιάδες πρόσφυγες.

Και για τις μεν οργανώσεις ίσως αρκετοί συμπολίτες μας γνωρίζουν λίγα ή περισσότερα για το έργο τους, συνώνυμο της ανθρωπιάς και της θεμελιώδους, αλλά τόσο δυσεύρετης και δυσφημισμένης, στους δύσκολους καιρούς που ζούμε, αλληλεγγύης στο συνάνθρωπο που υποφέρει από την πλέον καταστροφική πληγή των ανθρώπινων κοινωνιών: τον πόλεμο. Πόσοι, όμως, γνωρίζουν κάτι για τον άνθρωπο, προς τιμήν του οποίου θεσπίστηκε, το 1954, από τον ΟΗΕ, αυτό το βραβείο με το βαρύ συμβολικό κι ακόμη περισσότερο πρακτικό φορτίο;

Ο Nορβηγός Φρίντχοφ Νάνσεν (1861 – 1930) υπήρξε μια μοναδική, πολυσχιδής προσωπικότητα, ένας αληθινός homo universalis του 20ου αι., με ειδικό βάρος και για την σύγχρονη ελληνική ιστορία.

Ατίθασος γιος διαπρεπούς νορβηγικής οικογένειας, σπούδασε ζωολογία και ειδικεύτηκε στη νευροανατομία, όπου και διέπρεψε, συμβάλλοντας με τη διδακτορική του διατριβή (1887) στη θεμελίωση της νεοεμφανιζόμενης τότε και πλήρως αποδεκτής αργότερα «θεωρίας των νευρώνων». Ωστόσο, έγινε γνωστός σε όλο τον κόσμο το 1889, ως ο πρώτος που διέσχισε την αφιλόξενη γη της Γροιλανδίας από τη μια άκρη στην άλλη, μια αποστολή την οποία η νορβηγική βουλή αρνήθηκε να χρηματοδοτήσει επειδή τη θεώρησε ιδιαίτερα επικίνδυνη. Το μύθο του ως εξερευνητή σφράγισε η απόπειρά του να κατακτήσει το Βόρειο Πόλο, το 1896. Δεν τα κατάφερε, έφτασε όμως στο κοντινότερο σημείο που είχε προσεγγιστεί ως τότε από άνθρωπο.

Με την αυγή του 20ου αιώνα κι ενώ έχει ήδη αποκτήσει φήμη ως ερευνητής ωκεανολόγος, ιδιαίτερα των νερών της Αρκτικής, ωριμάζουν και οι συνθήκες για την ανεξαρτητοποίηση της Νορβηγίας η οποία έως τότε αποτελούσε τμήμα του Βασιλείου της Σουηδίας. Ο Νάνσεν εμπλέκεται ενεργά στην υποστήριξη αυτής υπόθεσης, που καταλήγει, και με την καίρια συνεισφορά του ιδίου ως επικεφαλής των διαπραγματεύσεων με τις Μεγάλες Δυνάμεις της εποχής, Μ. Βρετανία, Γερμανία, στην ανακήρυξη του ανεξάρτητου νορβηγικού βασιλείου. Αυτή είναι και η πρώτη του επαφή με την πολιτική, την οποία, όμως, παρά το αίσιο τέλος και τη μεγάλη προσωπική του επιτυχία –του προτάθηκε να γίνει ο πρώτος αρχηγός του νεοσύστατου κράτους, προσφορά την οποία απέρριψε– εγκαταλείπει γρήγορα για να επιστρέψει στα επιστημονικά και ερευνητικά του ενδιαφέροντα.

Ωστόσο, το ξέσπασμα του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, το 1914, αλλάζει αμετάκλητα και το ρου της δικής του πορείας.

Η νορβηγική κυβέρνηση διορίζει το Νάνσεν Πρόεδρο της Εθνικής Επιτροπής Άμυνας της Νορβηγίας, που έχει διακηρύξει την ουδετερότητά της. Ωστόσο, όταν, τον Απρίλιο του 1917 οι ΗΠΑ μπαίνουν στον πόλεμο, η πείνα αρχίζει να απειλεί το νορβηγικό πληθυσμό, εξαιτίας των αμερικανικών περιορισμών στο διεθνές εμπόριο. Ο Νάνσεν, ως εκπρόσωπος της χώρας του στην Ουάσιγκτον, υπογράφει, με δική του πρωτοβουλία και παρά τους δισταγμούς της νορβηγικής κυβέρνησης που δεν ήθελε να σπάσει την ουδετερότητά της, μια μοναδική συμφωνία με τις ΗΠΑ, που διασφαλίζει τρόφιμα και άλλα είδη πρώτης ανάγκης για τη χώρα του.

Θερμός υποστηρικτής της ιδέας της παγκόσμιας ειρήνης, συμμετέχει στις ιδρυτικές διαδικασίες της Κοινωνίας των Εθνών (ΚτΕ), προδρομικού οργανισμού του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών (ΟΗΕ), και πείθει τη νορβηγική κυβέρνηση να γίνει μέλος της. Ως εκπρόσωπος της Νορβηγίας στην Κοινωνία των Εθνών, δραστηριοποιείται ιδιαίτερα στα θέματα των αιχμαλώτων πολέμου και των προσφύγων. Το 1921 γίνεται ο πρώτος Ύπατος Αρμοστής της ΚτΕ για τους Πρόσφυγες και από τη θέση αυτή δίνεται ολόψυχα στη δραστηριότητα για την οποία πήρε το Νόμπελ Ειρήνης το 1922.

Είναι ενδεικτική η αιτιολόγηση της απονομής της ύψιστης αυτής διάκρισης, που του κοινοποιήθηκε ενώ συμμετείχε ενεργά για τα θέματα της αρμοδιότητάς του στη Διάσκεψη της Λωζάννης. Το Νόμπελ του απονεμήθηκε «για το έργο του αναφορικά με τον επαναπατρισμό των αιχμαλώτων πολέμου, την προστασία των Ρώσων προσφύγων, την ανθρωπιστική βοήθεια στα εκατομμύρια των Ρώσων που επλήγησαν από λιμό, τέλος δε την τωρινή δουλειά του για τους πρόσφυγες της Μικράς Ασίας και της Θράκης».  

Ποιο ήταν αυτό το έργο;

  • Πέτυχε την ανταλλαγή και επανεγκατάσταση στις χώρες τους 400.000 αιχμαλώτων πολέμου προερχόμενων από τις αντίπαλες μεταξύ τους Μεγάλες Δυνάμεις του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, Ρωσία, Γερμανία και τη μόλις διαλυμένη Αυστροουγγρική Αυτοκρατορία.
  • Παρά την αμοιβαία δυσπιστία και αντιπαλότητα μεταξύ των δυτικών χωρών, των ΗΠΑ και της νεοσύστατης, μετά την οκτωβριανή επανάσταση του 1917, Σοβιετικής Ένωσης (ΕΣΣΔ), κατάφερε, χάρη στο προσωπικό του κύρος, να οργανώσει αποστολές ανθρωπιστικής βοήθειας στους πληθυσμούς της περιοχής του Βόλγα, που επλήγησαν από μεγάλο λιμό, στα χρόνια μετά τον Α’ Π. Π.
  • Δημιούργησε το θεσμό του «διαβατηρίου Νάνσεν», με το οποίο μισό εκατομμύριο εκπατρισμένοι Ρώσοι απέκτησαν ταυτότητα και πολιτικά δικαιώματα στις ευρωπαϊκές χώρες, μεταξύ των οποίων ο Μαρκ Σαγκάλ, η Άννα Πάβλοβα, ο Ιγκόρ Στραβίνσκι και ο Σεργκέι Ραχμάνινοφ. Σήμερα, το «διαβατήριο Νάνσεν» έχει θεσμοθετηθεί επίσημα ως διαβατήριο που απονέμεται από την Ύπατη Αρμοστεία του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών (ΟΗΕ) στους καταδιωγμένους όλου του πλανήτη (πολιτικούς πρόσφυγες, στερημένους από πολιτικά δικαιώματα, «απάτριδες»).
  • Καταλυτική ήταν και η συνεισφορά του σε μια από τις πιο δραματικές στιγμές της ελληνικής ιστορίας. Συμμετέχοντας επισήμως ως εκπρόσωπος της ΚτΕ στις διαπραγματεύσεις για τους πρόσφυγες της Μικρασιατικής Καταστροφής, εισηγήθηκε την ανταλλαγή των πληθυσμών μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας, που θεσμοθετήθηκε εντέλει με τη Συνθήκη της Λωζάννης, το 1923. Στη συνέχεια έπαιξε καθοριστικό ρόλο στην χρηματοδότηση και οργάνωση από μέρους της ΚτΕ, της Επιτροπής Αποκατάστασης Προσφύγων (ΕΑΠ), που ανέλαβε την υποδοχή, εγκατάσταση, κοινωνική-επαγγελματική ένταξη και περίθαλψη των μικρασιατών προσφύγων στην Ελλάδα, από το 1923 ως το 1930. Χωρίς την οικονομική και διοικητική αυτή συνεισφορά είναι αμφίβολο αν το πάμφτωχο και χρεωμένο ελληνικό κράτος θα μπορούσε ν’ ανταπεξέλθει στη στοιχειώδη, έστω, αντιμετώπιση της τραγωδίας.

Ο Νάνσεν δώρισε το χρηματικό ποσό που συνόδευε τη βράβευσή του με το Νόμπελ, σε οργανισμούς που ασχολούνταν με την ανακούφιση των προσφύγων. Μετά το τέλος της θητείας του ως Ύπατου Αρμοστή της ΚτΕ για τους Πρόσφυγες, το 1924, δεν εγκατέλειψε, αυτή τη φορά, την πολιτική-ανθρωπιστική του δράση αλλά έστρεψε το ενδιαφέρον του στο αρμενικό ζήτημα, επιδιώκοντας μεταξύ άλλων, την εγκατάσταση χιλιάδων αρμενίων προσφύγων στη σοβιετική Δημοκρατία της Αρμενίας.

Πέθανε καταπονημένος από γρίπη το 1930, σε ηλικία 68 ετών. Όντας δηλωμένος άθεος, η κηδεία του έγινε χωρίς θρησκευτική τελετή και χωρίς επιτάφιους λόγους, μόνον με μουσική. Αμέσως μετά το θάνατό του, η ΚτΕ δημιούργησε το Διεθνές Γραφείο Νάνσεν για τους Πρόσφυγες, το οποίο κατάφερε, παρά το αρνητικό κλίμα της δεκαετίας του ’30, να υπογραφεί από 14 χώρες η πρώτη Διεθνής Συνθήκη για την Προστασία των Προσφύγων, το 1933. Πέτυχε το στόχο του Νάνσεν για την εγκατάσταση 10.000 αρμενίων προσφύγων στη σοβιετική Δημοκρατία της Αρμενίας, ενώ εγκατέστησε σε διάφορες περιοχές και άλλους 40.000 πρόσφυγες από τη Συρία και το Λίβανο. Το 1938 απονεμήθηκε στο Γραφείο Νάνσεν το Νόμπελ Ειρήνης – και την ίδια χρονιά ο οργανισμός διαλύθηκε, μέσα στα πυκνά απειλητικά σύννεφα της έλευσης του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου! Το 1954, ο ΟΗΕ θεσμοθέτησε το Βραβείο Νάνσεν, που δίνεται κάθε χρόνο από την Ύπατη Αρμοστεία για τους Πρόσφυγες σε άτομα, ομάδες και οργανισμούς «για εξαιρετική συνεισφορά προς όφελος βιαίως εκτοπισθέντων πληθυσμών».

Πέρα από ερευνητικά ιδρύματα, πανεπιστημιακές έδρες και πολλές τιμητικές διακρίσεις, το όνομα του έχει δοθεί σε βουνά των ΗΠΑ, Καναδά, Αρκτικής και Ανταρκτικής, ένα είδος ψαριών, τον αστεροειδή 853 και έναν κρατήρα στο Βόρειο Πόλο της Σελήνης!

Στην Αθήνα, προτομή του βρίσκεται στο πάρκο Ριζάρη.

© EirMa ΜΕΠΕ  Απαγορεύεται η αντιγραφή και η αναδημοσίευση με οποιονδήποτε τρόπο
 χωρίς την έγγραφη άδεια του εκδότη.
Related posts

Leave your comment

Your Name: (required)

E-Mail: (required)

Website: (not required)

Authorization code from image: (required)


Message: (required)

Send comment